Sigaranın yol açtığı hastalıkların tedavisi için harcanan milyarlarca lira, kamu bütçesi üzerindeki yükü her geçen yıl daha da ağırlaştırıyor. Bu maliyeti doğrudan tütün endüstrisine ödetmeyi amaçlayan bir vergi mimarisi Türkiye’nin gündemine yerleşiyor. Sağlık Bakanlığı’nın hazırladığı yeni yasa çalışması, sigara, tütün mamulleri, elektronik sigaralar ve ısıtılmış tütün ürünlerini kapsıyor. Çalışmada, sigara kaynaklı hastalıkların sağlık bütçesinde açtığı zararın üretici firmalara yüklenmesi hedefleniyor. “Sağlık fonu” başlığı altında ele alınan düzenlemenin çıkış noktasını ise dünyada yıllardır uygulanan ve somut sonuçlar üreten modeller oluşturuyor. Bu modellerin başında, tütün ve alkolden alınan ek vergileri doğrudan sağlık hizmetlerine yönlendiren Filipinler’in 2012 tarihli reformu geliyor; uygulama sonrasında bu ülkede sigara kullanım oranının yüzde 15 seviyelerine kadar düştüğü ifade ediliyor.
Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Toker Ergüder, yasa taslağında çocukları, gençleri ve sigara içmeyenleri korumaya yönelik pek çok maddeye ek olarak tütün endüstrisine, sigaradan kaynaklanan hastalıkların yol açtığı zararın yüklenmesini içeren bir “sağlık vergisi” maddesi de yer aldığını ifade etti. Ergüder’e göre yaklaşık 48 ülkede tütün ürünlerinden alınan vergiler genel bütçeye doğrudan gitmiyor; bu kaynak sağlık bütçesine, tütünle mücadele programlarına ya da genel sağlık sigortası fonlarına ayrılıyor. Bu ülkelerden biri de ABD; 1998’de alınan mahkeme kararıyla Sağlık Bakanlığı sigara firmalarını 202 milyar dolar tazminata mahkûm etti ve hastalık masrafları endüstriye ödettirildi. Ergüder’e göre bu tarihi karar, tütün devlerinin sebep oldukları sağlık yükünün finansmanına ortak edilmesinin önünü açtı.
Filipinler ve Tayland gibi ülkelerde kurumsallaşan benzer uygulamaların işleyişine değinen Prof. Dr. Ergüder, Filipinler modelini sistemin dünyadaki en popüler örneklerinden biri olarak tanımladı. Ergüder, “2012 yılında hayata geçirilen vergi reformu ile tütün ve alkolden alınan vergiler katlanarak artırıldı” diyerek buradan elde edilen gelirlerin doğrudan sağlık bütçesine aktarıldığını ve düşük gelirli milyonlarca vatandaşın ücretsiz sağlık hizmeti almasının sağlandığını belirtti. Aynı uygulamanın ülkede sigara kullanım oranını yüzde 15 seviyelerine kadar gerilettiğini kaydeden Ergüder, Tayland ve Brezilya’da da benzer yapıların yürürlükte olduğunu aktardı. Bu ülkelerde tütün vergilerinin belirli bir bölümünün yasal güvenceyle doğrudan bağımlılık tedavisine, kanser araştırma kurumlarına veya ulusal sağlık programlarına ayrıldığı biliniyor; İsviçre ise satılan her sigara paketinden aldığı sabit bir tutarı doğrudan Tütün Önleme Fonu’na yönlendiriyor. Bulgaristan, Kosta Rika ve Panama’da da vergi gelirlerinin yasal bir oranı tütün bağımlılığı tedavisi ve kanser enstitüleri gibi kurumlara aktarılıyor; bu örnekler, sağlık odaklı vergilendirmenin yalnızca bir gelir kalemi değil, aynı zamanda bir koruyucu sağlık politikası aracı olarak işlev gördüğünü ortaya koyuyor.
Prof. Dr. Ergüder’e göre Türkiye’de benzer bir sağlık fonu ya da vergisi uygulamaya girse paket başına eklenecek küçük meblağlar bile devasa bir kaynak yaratır. Ergüder, bu kaynağın koruyucu sağlık hizmetlerine yönlendirilmesinin sigara kaynaklı hastalıkların kamu üzerindeki mali yükünü uzun vadede azaltabileceği değerlendirmesini paylaştı. Uzmanlar, tütün kontrolünde vergilendirmenin tek başına yeterli olmadığını, elde edilen gelirin bağımlılık tedavisi, erken teşhis ve farkındalık programlarıyla birlikte kurgulanması gerektiğini savunuyor. Düzenlemenin sağlık bütçesi üzerindeki yükü hafifletme kapasitesi, ek verginin oranına ve bu gelirin hangi kalemlere aktarılacağına ilişkin yasal çerçevenin netliğine bağlı görünüyor; taslak metnin ayrıntıları ise henüz kamuoyuyla paylaşılmış değil. Tütün endüstrisinin olası itirazları ve düzenlemenin hukuki zeminine ilişkin tartışmalar, yasa teklifinin Meclis gündemine gelmesiyle birlikte daha geniş bir zeminde ele alınacak.
